Filozofia współczesna

Zagadnienia omawiane na wykładzie i konwersatorium obejmują okres od połowy XIX wieku do końca XX wieku. Ze względu na trudności w określeniu czasowych ram dla filozofii współczesnej i zawiłości rozwoju myślenia teoretycznego kolejność wykładów nie jest stricte chronologiczna. Poszczególne stanowiska będę starał się omawiać, wskazując na funkcjonujące powiązania między nimi i na historyczne źródła, jakie określiły filozoficzną refleksję ostatnich 170 lat.

Wymiar kursu: 45 godzin – 1,5 semestru (dla studiów doktoranckich po 10 godzin w każdym semestrze).

Zaliczenie w postaci egzaminu ustnego.

W razie pytań – zapraszam na konsultacje lub proszę o kontakt e-mail.

Zagadnienia: [pobierz]

I. Wprowadzenie. Kłopoty z cezurą i merytorycznymi „warunkami brzegowymi” filozofii współczesnej. Specyfika i kondycja filozofii w drugiej połowie XIX wieku.

II. Antymetafizyczny zwrot „po Heglu”: pozytywizm A. Comte’a, empiriokrytycyzm – R. Avenarius, E. Mach; drugi empiryzm brytyjski i utylitaryzm – J. S. Mill.

III. Filozofia życia. Filozofia życia i kultury W. Diltheya – filozofia jako światopogląd. Filozofia F. Nietzschego: nihilizm, krytyka religii i metafizyki, kwestia moralności i prawdy, życie jako wola mocy. Procesualizm i intuicjonizm H. Bergsona.

IV. Pragmatyzm. C. Peirce – pragmatyzm i realizm. W. James – prawda i metoda, empiryzm radykalny, pluralizm, filozofia religii. J. Dewey – naturalizm, instrumentalizm, aksjologia i filozofia wychowania.

V. Idealizm brytyjski. F. H. Bradley – krytyczna analiza doświadczenia i koncepcja Absolutu.

VI. Neokantyzm i jego nurty (marburski i badeński).

VII. Fenomenologia. Psychologizm i intencjonalność F. Brentany; wpływ K. Twardowskiego na fenomenologię. Stanowisko E. Husserla – fenomenologia jako filozofia pierwsza, redukcje: fenomenologiczna, transcendentalna i ejdetyczna. Świadomość, noeza i noemat. M. Scheler – filozofia człowieka i aksjologia.

VIII. Ontologia krytyczna N. Hartmanna.

IX. Egzystencjalizm. M. Heidegger – ontologia fundamentalna jako analityka Dasein i jego czasowości; J. P. Sartre – fenomenologia i dualizm ontologiczny, wolność versus Bóg; K. Jaspers – filozofia egzystencji i transcendentalizm.

X. Filozofia jako analiza języka – L. Wittgenstein.

XI. Hermeneutyka. Ewolucja od W. Dilthey’a do „późnego” M. Heideggera; hermeneutyka H-G. Gadamera i P. Ricoeura.

XII. Filozofia dialogu i personalizm. E. Levinas, M. Buber, E. Mounier, J. Tischner.

XIII. Filozofia analityczna. Kierunki i nurty, główne problemy i stanowiska: G. E. Moore i B. Russell i problem realizmu; W. Quine – naturalizacja epistemologii; P. Strawson – ontologia tego, co indywidualne; W. Sellars i „mit danych”; D. Davidson i zagadnienie schematu pojęciowego; J. McDowell – konceptualizm jako filozofia doświadczenia.

XIV. Neomarksizm/Postmarksizm. Szkoła frankfurcka – nowa krytyka kapitalizmu oraz komunistycznego autorytaryzmu; L. Althusser – filozofia i ideologia; S. Żiżek – marksizm i neopsychoanaliza oraz stare dylematy „nowej lewicy”.

XV. Postmodernizm. Krytyka metafizyki, rozumu, języka i podmiotu; relatywizm i pluralizm.

 

Literatura:

Literatura źródłowa:

A. Comte, Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej, tłum. B. Skarga, Warszawa 1973, s. 4-54.

E. Mach, Analiza wrażeń, tłum. M. Miłkowski, Warszawa 2009, s. 3–34, 52–74, 215–221, 317–331.

R. Avenarius, Ludzkie pojęcie świata, tłum. A i A. Wiegnerowie, Warszawa 1969, s. 9–54.

J. S. Mill, Utylitaryzm, tłum. M. Ossowska, Warszawa 2005, s. 3–87.

W. Dilthey, O istocie filozofii, tłum. E. Paczkowska-Łagowska, Warszawa 1987, s. 3–11, 49–98, 108–112, 115–132 oraz Właściwości nauk humanistycznych; Przeżywanie i rozumienie; Rozumienie, tłum K. Krzemieniowa, (w:) Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1987, s. 191–194, 204–233.

F. Nietzsche (wybrane fragmenty z prac:) Z genealogii moralności; Wola mocy; Zmierzch bożyszcz, czyli jak filozofuje się młotem; Antychryst; Tako rzecze Zaratustra – wszelkie dostępne wydania, ew. teksty on-line: http://nietzsche.ph-f.org/pl/dziela

H. Bergson, Ewolucja twórcza, tłum. F. Znaniecki, Kraków 2004, s. 39–77; 165–221.

H. Bergson, Materia i pamięć, tłum. W. Filewicz, Kraków 2015, s. 213–236.

C. Peirce, Pragmatyzm, (w:) Zaniedbany argument i inne pisma…, tłum. S. Wszołek, Kraków 2005, s. 1–80.

W. James, Pragmatyzm. Nowe imię paru starych stylów myślenia, tłum. M. Szczubiałka, Warszawa 1998, s. 65–89, 91–114, 159–185.

J. Dewey, Jak myślimy, tłum. Z. Bastgenówna, Warszawa 1988, s. 24–38, 98–133, 257–267.

F. H. Bradley, Zjawisko a rzeczywistość. Rozważania metafizyczne, tłum. J. Szymura, Toruń 1996 (całość).

W. Windelband, Historia a nauki przyrodnicze, tłum. J. Wiziński, (w:) „Philosophon Agora” 1989 nr 1.

H. Rickert, Podstawowy problem teorii poznania, tłum. J. Wiziński, (w:) „Philosophon Agora” 1989 nr 1.

H. Rickert, Uzasadnienie obiektywności, tłum. J. Wiziński, (w:) „Philosophon Agora” 1989 nr 1.

E. Husserl, Idea fenomenologii, tłum. J. Sidorek, Warszawa 1990 (całość).

E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii – księga pierwsza, tłum. D. Gierulanka, Warszawa 1975, część I, rozdz. II, Błędy naturalistyczne, s. 56–94, część II, rozdz. III, Dziedzina czystej świadomości, s. 140–153.

E. Husserl, Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna. Wprowadzenie do filozofii fenomenologicznej, tłum. S. Walczewska, Kraków 1987 (całość).

M. Scheler, Istota i formy sympatii, tłum. A. Węgrzecki, Warszawa 1980, część B, Miłość i nienawiść s. 228–319.

M. Scheler, Resentyment a moralność, tłum. J. Garewicz, Warszawa 1997 (wybrane fragmenty).

M. Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy, tłum. S. Czerniak i A. Węgrzecki, Warszawa 1987, s. 241–304, 320–384, 411–430.

N. Hartmann, Systematyczna autoprezentacja, tłum. J. Garewicz, Toruń 1994 (całość).

N. Hartmann, Nowe drogi ontologii, tłum. L. Kopciuch, A. Mordka, Toruń 1998 (całość).

M. Heidegger, Bycie i czas, tłum. B. Baran, Warszawa 1994, s. 3–58, 74–89, 186–256, 256–278, 325–424.

M. Heidegger, Wprowadzenie do metafizyki, tłum. R. Marszałek, Warszawa 2000, s. 7–51.

J.-P Sartre, Byt nicość, tłum. zbiorowe, część pierwsza – „Problem Bytu i Nicości”, Kraków 2007.

J.-P Sartre, Egzystencjalizm jest humanizmem, tłum. J. Krajewski, Warszawa 1998 (całość).

L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, tłum. B. Wolniewicz, Warszawa 1997 (całość).

H.-G. Gadamer, Prawda i metoda, tłum. B. Baran, Kraków 1993, s. 256–351.

H.-G. Gadamer, Język i rozumienie, tłum. P. Dehnel, Warszawa 2003, s 73–98.

P. Riceour, Egzystencja i hermeneutyka, tłum. S. Cichowicz, Warszawa 985, s. 76–123, 182–203.

E. Levinas, Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, tłum. M. Kowalska, Warszawa 1998, s. 3–44, 218–263, 346–371.

E. Mounier, Co to jest personalizm?, tłum. A. Krasiński, Kraków 1960, s. 159–252.

M. Buber, Ja i Ty, tłum. J. Doktór, Warszawa 1992, s. 39–137.

J. Tischner, Myślenie według wartości, Kraków 1993, 316–356, 394–436, 506–523.

G. E. Moore, Dowód na istnienie zewnętrznego świata, tłum. W. Sady, (w:) O metodzie filozoficznej, Warszawa 1990, s. 68–85.

B. Russell, Zjawisko a rzeczywistość; Istnienie materii; Świat powszechników; Prawda i fałsz, tłum. W. Sady, (w:), Problemy filozofii, Warszawa 1995.

W. S. Sellars, Empiryzm a filozofia umysłu, (w:) Empiryzm współczesny, (red.) B. Stanosz, Warszawa 1991 (całość).

D. Davidson, O pojęciu schematu pojęciowego, (w:) Empiryzm współczesny, (red.) B. Stanosz, Warszawa 1991 (całość).

W. V. Quine, Epistemologia znaturalizowana, (w:) Granice wiedzy i inne eseje filozoficzne, tłum. B. Stanosz, Warszawa 1986, s. 106–125.

H. Marcuse, Człowiek jednowymiarowy, tłum. W. Gromczyński, Warszawa 1991, s. 3–81; 251–314.

M. Horkheimer, T. Adorno, Dialektyka Oświecenia, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa 1994, s. 19–59, 139–188.

L. Althusser, Ideologie i aparaty ideologiczne państwa. Wskazówki do badań, tekst w wersji on-line: http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article374; Marksizm a humanizm, tekst w wersji on-line: http://www.filozofia.uw.edu.pl/skfm/publikacje/althusser06.pdf

S. Žižek, W obronie przegranych spraw, tłum. J. Kutyła, Warszawa 2008 (wybrane fragmenty).

S. Žižek, Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, tłum. A. Górny, Warszawa 2010 (wybrane fragmenty) oraz wybrane teksty w: http://strebski.dyktatura.info/wp-content/texts/philosophy/Zizek.pdf

Teksty: R. Rorty’ego, F-J. Lyotarda, J. Habermasa, (w:) Postmodernizm. Antologia przekładów, (red. R. Nycz), Kraków 1996/1998.

Z. Bauman, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa 1995, s. 11–107, 260–325.

 

Opracowania ogólne:

F. Copleston, Historia filozofii, tom VII, VIII oraz tom IX, Warszawa, wydania z lat: 1989, 1991 i 1995.

E. Gilson, T. Langan, A. A. Maurer, Historia filozofii współczesnej, Warszawa 1979.

T. Gadacz, Historia filozofii XX wieku, dwa tomy, Kraków 2009.

Filozofia współczesna, (red.) Z. Kuderowicz, tom I–II, Warszawa 2001.

E. Coreth, P. Ehlen, G. Haeffner, F. Ricken, Filozofia XX wieku, Kęty 2004.

H. Schnadelbach, Filozofia w Niemczech 1831-1933, Warszawa 1992.

R. Ingarden, Z badań nad filozofią współczesną, Warszawa 1963.

A. J. Ayer, Filozofia XX wieku, Warszawa 1997.

A. Miś, Filozofia współczesna. Główne nurty, Warszawa 2000.

 

Opracowania szczegółowe:

B. Skarga, Comte, Warszawa 1977.

Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1987.

I. Wojnar, Bergson, Warszawa 1985.

L. Kołakowski, Bergson, Warszawa 1997.

Z. Kuderowicz, Nietzsche, Warszawa 1990.

G. Deluze, Nietzsche i filozofia, Warszawa 1997.

P. Markowski, Nietzsche. Filozofia interpretacji, Kraków 1997.

M. Dobrosielski, Filozoficzny pragmatyzm C. S. Peirce’a, Warszawa 1967.

H. Buczyńska, Peirce, Warszawa 1965.

H. Buczyńska-Garewicz, James, Warszawa 1973.

S. Kijaczko, John Dewey i idea filozofii pragmatystycznej, Opole 2009.

H. Buczyńska-Garewicz, Wartość i fakt. Rozważania o pragmatyzmie, Warszawa 1970.

S. Zapaśnik, Absolut jako projekt ideału moralnego w filozofii F. H. Bradleya, Warszawa 1973.

B. Trochimska-Kubacka, Neokantyzm, Wrocław 1997.

A. J. Noras, Historia neokantyzmu, Katowice 2012.

K. Święcicka, Husserl, Warszawa 1993.

K. Martel, U podstaw fenomenologii Husserla, Warszawa 1967.

D. Zahavi, Fenomenologia Husserla, Kraków 2012.

A. Węgrzecki, Scheler, Warszawa 1975.

W. Galewicz, Hartmann, Warszawa 1987.

Z. Zwoliński, Byt i wartość u Nicolaia Hartmanna, Warszawa 1974.

Filozofia egzystencjalna, (red.) L. Kołakowski, K. Pomian, Warszawa 1965.

M. Kowalska, W poszukiwaniu straconej syntezy. Jean-Paul Sartre i paradygmaty filozoficznego myślenia, Warszawa 1997.

K. Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1978.

B. Baran, Saga Heideggera, Kraków 1988.

R. Rudziński, Jaspers, Warszawa 1978.

B. Wolniewicz, Wittgenstein, Warszawa 1963.

K. Gurczyńska, Podmiot jako byt otwarty. Problematyka podmiotowości w ostatnich pismach Wittgensteina, Lublin 2007.

M. Soin, W kwestii prawdy. Wittgenstein i filozofia analityczna, Warszawa 2008.

K. Rosner, Hermeneutyka jako krytyka kultury. Heidegger, Gadamer, Ricoeur, Warszawa 1991.

P. Dehnel, Dekonstrukcja, rozumienie, interpretacja. Studia z filozofii współczesnej i nie tylko, Kraków 2006.

W. Torzewski, Hermeneutyka jako filozofia dziejowości. Studium myśli Diltheya, Yorcka, Heideggera, Gadamera i Vattima, Bydgoszcz 2012.

J. A. Kłoczowski, Filozofia dialogu, Poznań 2005.

E. Stawnicka-Zwiahel, Stworzeni do relacji. Dialogiczne inspiracje Martina Bubera, Toruń 2012.

M. Hempoliński, Brytyjska filozofia analityczna, Warszawa 1974.

A. Nowaczyk, Filozofia analityczna, Warszawa 2008.

T. Szubka, Filozofia analityczna. Koncepcje, metody, ograniczenia, Wrocław 2009.

L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu, część trzecia „Rozkład”, Londyn 1988.

S. Tormey, J. Townshend, Od teorii krytycznej do postmarksizmu, Warszawa 2010.

A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności, Warszawa 1996.