Filozofia w filmie

Fakultet – semestr letni 2018/2019

Zajęcia omawiać będą specyficzny język obrazu filmowego, zawierający  często ogromny, filozoficzny potencjał. Treść filmowa bywa określana, jako infantylna w stosunku do wyrażania pojęciowego i tym samym postrzegana jest niekiedy jako odnosząca się jedynie do emocji czy intuicji. Wydaje się jednak, że narracja filmowa zawiera zarówno komponent konkretnej treści, jak i jest nośnikiem wielu ogólnych określeń. Ponad to sztuka filmowa ma niejednokrotnie tendencje do psychologizmu, podkreślania wątków egzystencjalnych, czy stanowi współczesną formę moralitetów. Film może być zatem potraktowany jako oryginalna zachęta do filozofii, gdzie fabuła nie tylko „zmusza do refleksji”, ale także już zawiera filozoficzną problematykę, którą należy jedynie uwypuklić.

Spotkania będą miały formę konwersatorium; „zadaniem domowym” uczestników będzie obejrzenie podanych przez prowadzącego obrazów (głównie europejskiego kina autorskiego), by przygotować się do szczegółowego omówienia filozoficznych wątków w nich zawartych.

[30 godz., 15 spotkań. Zaliczenie na ocenę; kryterium: aktywność i jakość wypowiedzi]

Z perspektywy filozofii zarówno literatura, jak film wydają się być „głupsze” – często mówi się, iż brakuje im precyzji wypowiedzi, są zbyt metaforyczne, odwołują się do przedstawień, a nie pojęć, bazują na subiektywnym odbiorze, ich język nie wyjaśnia świata tak jak filozofia, bo tylko go „opowiada”. Skąd tak negatywna ocena? Kino wynaleziono dla rozrywki, jest ono dzieckiem epoki przemysłowej, a więc jednym ze źródeł kultury masowej. Kino było i wciąż jest manifestacją vox populi – czegoś, co wydaje się dalekie mądrości i jej umiłowania. Ale niemal od momentu swoich narodzin film stał się artystycznym i intelektualnym wyzwaniem (Pies Andaluzyjski, 1929 L. Bunuel) i szybko okazało się, że nie tylko opowiada historie, odwołuje się do obrazowej narracji, ale wskazuje także na fundamentalne kwestie filozoficzne, których centralnym problemem jest Anthropos:

  1. nasze doświadczenie świata i stosunek do niego;
  2. relacja Ja ↔ Ty ↔ My;
  3. doświadczenie  własnego i wspólnotowego losu;
  4. odniesienie do moralności, do transcendencji, do czasu i własnej skończoności oraz do wszelkich sensów, jakie napotykamy lub projektujemy.

Na filmowych przykładach będziemy omawiać m. in. zagadnienia:

  1. Czy analogicznie do „filozofii muzyki” istnieje „filozofia filmu” i jak /dzięki czemu/ jest możliwa? Jaki jest jej status względem estetyki?
  2. Jak daleko sytuuje się poznanie obrazowe od poznania pojęciowego?
  3. Czy film dokonuje presupozycji metafizycznych, czy tylko subtelnie /?/ wskazuje na możliwe wnioski tego typu?
  4. Jakie wartości poznawcze dla antropologii filozoficznej można wydobyć z filmu?
  5. Czy „filozofia filmu” jest dialektycznym momentem wspólnym dla Erosa (zmysłowości), Philosa (intelektualności) i Agape (bezwarunkowego oddania się formom idealnym)?

Literatura:

  1. G. Deleuze, Kino: 1. Obraz-ruch 2. Obraz-czas, Gdańsk 2008.
  2. W stronę kina filozoficznego, red. U. Tes, Kraków 2011.
  3. Wobec metafizyki: filozofia – sztuka – film, red. U. Tes, A. Gielarowski, Kraków 2012.
  4. Studia z poetyki historycznej filmu, red. A. Helman, T. Lubelski, Katowice 1983.
  5. Dzieło filmowe – Teoria i praktyka, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1989.
  6. Panorama współczesnej myśli filmowej, red. A. Helman, Kraków 1992.
  7. Historia myśli filmowej, red. A. Helman, J. Ostaszewski, Gdańsk 2007.
  8. S. Žižek, Lacrimae rerum, W-wa 2017.