Kontekst jako kategoria językowa (pragmatyczna, semantyczna, gramatyczna), poznawcza, epistemologiczna (problem relatywizmu), kulturowa (estetyczna, antropologiczna) jest opisywana i systematyzowana od początku refleksji nad różnymi aspektami życia człowieka. Jednakże stopień teoretyczności tych rozważań jest stale związany z konkretnym wymiarem tych problemów. Trudno w dotychczasowych badaniach nad kontekstem znaleźć zarys teorii kontekstu. Najczęściej badania takie mają charakter systematyzująco-klasyfikujący. Są przyczynkami do różnych postaci kontekstu i form jego funkcjonowania i oddziaływania. W dalszym ciągu prawie każda rodzaj badań nad kontekstem i elementów kontekstu jest tylko drobnym krokiem w kierunku teorii. W tej sytuacji korzyścią poznawczą jest każda próba uświadomienia różnic dotychczasowych rezultatów badań czy też istnienia wspólnych podstaw unifikujących poglądy na kontekst, jego elementy, rodzaje, stopnie oddziaływania.

Chociaż rolę kontekstu w analizie językoznawczej trudno jest przecenić ? kontekst wydaje się w decydujący sposób wpływać na znaczenia słów i zdań ? teorie semantyczne rozwijane w ramach gramatyki generatywnej koncentrowały się przede wszystkim na znaczeniu słów i zdań bez odwołania się do kontekstu. Badania nad znaczeniem usytuowanym w kontekście natomiast były i w dalszym ciągu są prowadzone w ramach szeroko rozumianej pragmatyki językowej (teorii aktów mowy, teorii dyskursu, teorii relewancji itd.). W ostatnich latach ? wraz z rozwojem językoznawstwa kognitywnego, które zatarło granice między semantyką a pragmatyką ? wystąpiła pilna potrzeba wypracowania nowych narzędzi metodologicznych będących w stanie ująć na osi continuum semantyka-pragmatyka te elementy analizy kognitywnej, które należą wiedzy o świecie i te, które odnoszą się do zjawisk stricte językowych. Jest bowiem oczywiste, że nasza wiedza encyklopedyczna np. o tym, w jaki sposób funkcjonuje wolny rynek i wiedza językowa oraz sposób mówimy o wolnym rynku w danym języku przy pomocy słów i zdań to dwa różne rodzaje wiedzy. Pierwsza typ wiedzy dotyczy wiedzy o świecie, typ drugi to wiedza dotycząca znaczeń słów i zdań używanych do mówienia o wolnym rynku. Podobnie nasza wiedza stricte lingwistyczna o tym, że np. czasownik czytać występuje w kontekście dwóch fraz nominalnych [NP?NP] (jest to czasownik przechodni) i nasza wiedza o rzeczywistości ujęta w kategoriach wyidealizowanych modeli kognitywnych (lub domen, ram i skryptów), w oparciu o którą definiujemy znaczenia słowa matka (por. znane badania Lakoffa) - to także dwa różniące się od siebie rodzaje wiedzy. Badania na temat kontekstu, prowadzone w ramach teorii lingwistycznych, muszą zatem odpowiedzieć na następujące pytania: (i) czy istnieje potrzeba ? wbrew poglądom kognitywistów, że takiej nie ma ? rozgraniczenia semantyki ?stricte? językoznawczej od semantyki encyklopedycznej; (ii) w jakiej mierze znaczenia słów są stałe, w jakiej mierze zaś są modyfikowane przez kontekst; (iii) w jaki sposób mamy opisywać związek między znaczeniem słowa a naszą wiedzą o świecie oraz last but not least; (iv) czy, a jeśli tak, to w jaki sposób włączyć tzw. kontekst sytuacyjny, niewerbalny do analizy znaczeń wypowiedzi.

Jakkolwiek najpełniejsze opracowania dokonywane są w ramach pragmatyki i dotyczą kontekstów wyrażeń językowych, to także w ramach innych dyscyplin dopracowywano rozumienie pojęcia i rolę kontekstu. Już na początku kształtowania się antropologii jako nauki, jej przedstawiciele zauważyli ważną rolę kontekstów społecznego, kulturowego i geograficznego w życiu badanych społeczeństw. Kontekst stawał się z upływem czasu ważną zmienną w analizach wielu generacji antropologów. Obecnie postuluje się badania wielu zjawisk i procesów społeczno-kulturowych w ich lokalnych, narodowych i międzynarodowych uwarunkowaniach. Jak więc obecnie można zdefiniować kontekst? W jaki sposób wyodrębnia się go z obserwowanej rzeczywistości społeczno-kulturowej czy geograficznej? W jakim stopniu przedstawiciele badanej społeczności są świadomi istnienia różnych kontekstów i czy można mówić o hierarchii kontekstów? Czym można zastąpić kontekstowe ujęcie zjawisk społeczno-kulturowych i w jakim zakresie takie nowe ujęcie poszerza zakres naszej interpretacji? W logicznej (w ramach filozofii języka) dopracowano się wielu ciekawych ujęć problematyki kontekstu. Wiązała się ona głównie z postulatem budowy języka idealnego, wolnego od wyrażeń okazjonalnych, a także z próbami udoskonalenia lub tez próbami opisu języka naturalnego, jakim posługujemy się zarówno w celach poznawczych, jak i codziennej komunikacji. Na przykład, opracowano różne sposoby rozumienia zaimków, czasowników, przymiotników, odwołując się do instrumentu indeksowania, będącego sposobem oznaczania relatywizacji.
Na gruncie teorii poznania, sztucznej inteligencji, robotyki wypracowuje się pojęcia użyteczne do opisu środowiska, jego elementów i determinacji. Przykładami takich pojęć są ramy, skrypty, scenariusze, małe światy itd. Również na gruncie nauk historycznych znane są sposoby ustalania parametrów określających badane obiekty i budowania narracji o historycznej rzeczywistości. Rozważania prowadzone na gruncie ujęć kognitywistycznych często odwołują się do kategorii właściwej psychologii Gestalt, a pokrewnej w pewnych aspektach kontekstowi, jaką jest tło. Pojęcie tła jest szczególnie ważne w teoriach językoznawstwa kognitywnego, gdzie pojęcie tła kontrastowane jest w analizach z pojęciem figury. Można sądzić, że ma ono charakter ogólniejszy, jak na to wskazują badania antropologiczne i nad sztuczną inteligencją. Pojęcie tła ma również swoją tradycję w filozofii nauki (tzw. wiedza tła) i analizie wiedzy potocznej.

Wydaje się, że można o tych wszystkich sprawach, kwestiach, pytaniach mówić z perspektywy, jaką dziś dają nauki podkreślające w swych założeniach rolę poznawczego reprezentowania świata, mówienia o nim w sposób uwzględniający tu i teraz podmiotu.

Taką próbą podjęcia dyskusji o kontekście może być spotkanie specjalistów różnych dziedzin, różnych sposobów mówienia o kontekście. Dlatego też zadaniem V Seminarium RRR - Kognitywizm jest stworzenie okazji do dyskusji nad kategorią kontekstu w jego szerokim znaczeniu i różnorodnych formach.
Zapraszamy do zainteresowanych do udziału w naszym Seminarium.